Arafta Zaman İçinde Mekân ve İnsan: Değişim Süreci

“Bir site kurmalıyım. İslâm sitesini yeniden kurmalıyım. Canlandırmalıyım, diriltmeliyim onu. Çağ içinde varoluş hikmetim bu.” (Karakoç, 2022, s. 41)

Meşhur film serisi Yüzüklerin Efendisi’nin ilk filmi Yüzük Kardeşliği, “Dünya değişiyor, bunu suda hissediyorum, toprakta hissediyorum. Kokusunu alıyorum.” cümlesiyle başlar. Bugün de benzer bir dönemde yaşıyoruz; değişim ve dönüşüm her alanda hızla gerçekleşiyor. David Harvey, Postmodernliğin Durumu adlı eserinde, 1972’den bu yana kültürel ve politik-ekonomik alanlarda köklü değişimlerin yaşandığını ifade ediyor ve bu değişimlerin mekân ve zamanı algılayışımızı etkilediğini belirtiyor (Harvey, 1997, s. 7). 1970’ler, bu değişimlerin belirgin hale geldiği bir dönem olsa da, insanın kendisini algılayışındaki farklılıkların kökenleri çok daha öncelere dayanıyor. İlk insanın yaratılışına dayanan ölümsüzlük arzusu, Rönesans döneminde ortaya çıkan transhümanizm düşüncesiyle birlikte insanın değişimi ve dönüşümünü yönlendiren temel bir unsur haline gelmiştir.

Yapay zekâ ve bilim kurgu algısı yaratan bu düşünce akımının, aslında gerçek hayatı şekillendiren bir etki olduğunu görmek mümkündür. Zaman içinde yaşanan değişimlerin mekânı etkilememesi düşünülemez. Günümüzde sıkça konuşulan akıllı şehirler, ilk bakışta çağın gerekliliklerine uygun gelişmeler olarak görülse de, bu durumun arka planında farklı bir gerçeklik yatmaktadır. Yaylagül Ceran Karataş, Posthüman: Şehir ve Beden adlı eserinde, akıllı şehirlerin distopik ve teknokratik planlar olduğunu vurguluyor ve bu şehirlerin, 21. yüzyılda teknolojiye dayalı olarak inşa edilen transhümanist yapılar olduğunu ifade ediyor (Karataş, 2022, s. 99).

‘Araf’ kavramı, içinde bulunduğumuz mekânları tanımlamak için oldukça uygun bir terimdir. Bu kavram, insanın kendi varoluşunu ifade etmede de kullanılabilir. Bilal Can’ın kaleme aldığı ve Hece Yayınları tarafından yayımlanan Zaman İçinde Mekân adlı eser, bu durumu geniş bir perspektiften ele alıyor. Eserde, insan ve mekân arasındaki ilişki detaylı bir şekilde incelenirken, hızlı değişimlerin insan ve mekân üzerindeki etkileri de gözler önüne seriliyor.

İçinde bulunduğumuz zaman dilimi, kavram karmaşası açısından oldukça sıkıntılı bir dönemdir. Modern ve postmodern ayrımları, insanın ve mekânın tanımlanmasında zorluklar yaratmaktadır. Kavramların varoluşsal bir mesele olduğunu vurgulayan Yusuf Kaplan, tanımlanmayanların tanımlanmaya mahkûm olduğunu belirtmektedir. Kaplan, kavramların hakikati yansıtma işlevini sorgularken, bu yansımanın ne kadar gerçeği kapsayabileceğini tartışıyor (Kaplan, 2012).

Zaman İçinde Mekânda Bilal Can, şehir ve kent ayrımına dikkat çekerek, bu kavramların zihinlerde yarattığı karmaşayı çözmeye çalışıyor. Yazar, şehrin ne olduğunu sorgularken, kaybettiğimiz değerleri sosyolojik analizlerle ve kültürel unsurlarla okuyucuya aktarıyor. Bu sayede, şehirlerin sadece bir mekân değil, aynı zamanda bir kimlik ve kültür unsuru olduğunu anlamamıza yardımcı oluyor.

Ülkemizde şehir kültürünün ölümü söz konusu olmasa da, köklü değişimlerin yaşandığı bir dönemden geçiyoruz. Transhümanist düşünceler, insanı ve mekânı yeniden şekillendirme çabası içinde. Karataş, bu durumu, “Transhümanizm açısından insan, şehirde fiziksel bir bağla değil, dijital bir ağda özdeşleşerek var olur.” sözleriyle ifade ediyor (Karataş, 2022, s. 101). Bu durum, şehir ve kent arasındaki ayrımın önemini bir kez daha gözler önüne seriyor.

Postmodern dünyanın hız ve gösteriş odaklı yapısı, insan ilişkilerini de etkilemiş durumda. Can, şehirlerin bir gövde gösterisi alanı haline geldiğini ve bu durumun sosyal bağların zayıflamasına neden olduğunu vurguluyor. Geçmişin sıcak ve samimi mekânları yerini geçici ve tüketim odaklı alanlara bırakmış durumda (Can, 2021, s. 127).

İnsan, yeniden kodlanmaya çalışılan bir varlık olarak, kendi hikâyesini kaybetme tehlikesiyle karşı karşıya. Yazar, şehirdeki her yapının insanların hayal dünyasına göre şekillendiğini ifade ediyor ve bu etkileşimin insanı nasıl etkilediğini vurguluyor (Can, 2021, s. 47). Mahallelerin ölümü, sadece şehirlerin değil, medeniyetlerin de ölümü anlamına geliyor. Bu bağlamda, insanın ruhuna kök salan duyguların budanması, yalnızlık ve yabancılaşma gibi sorunları beraberinde getiriyor.

Sonuç olarak, Zaman İçinde Mekân adlı eser, okuyucuya karanlık bir tablo sunarken, aynı zamanda umut ışığını da gösteriyor. Yazar, insanın kendi içini ıslah etmesi gerektiğini ve bu sürecin şehirlerin yeniden inşası için şart olduğunu vurguluyor. “Mekânını Güzelleştir” çağrısı, okuyucuyu düşünmeye ve harekete geçmeye davet ediyor (Can, 2021, s. 87).

Kaynakça:
Can, B. (2021). Zaman İçinde Mekân. Ankara: Hece Yayınları.
Harvey, D. (1997). Postmodernliğin Durumu. (S. Savran, Çev.) İstanbul: Metis Yayınları.
Kaplan, Y. (2012). Yeni Şafak. 3 5, 2026 tarihinde www.yenisafak.com adresinden alındı.
Karakoç, S. (2022). Diriliş Neslinin Âmentüsü. İstanbul: Diriliş Yayınları.
Karataş, Y. C. (2022). Posthüman: Şehir ve Beden. Ankara: Siyasal Kitabevi.
Özsaray, Y. E. (2019). Hikâyeden Öyküye Toplumsal Değişim. İstanbul: İz Yayıncılık.